Vaste overtuigingen bevragen: strategieën voor een open geest

Romanschrijvers onderzoeken vaak hoe ingewikkeld menselijk begrip is. Leo Tolstoj merkte op: «De moeilijkste onderwerpen kunnen worden uitgelegd aan de minst scherpzinnige mens, zolang die er nog geen idee over heeft gevormd; maar het eenvoudigste kan niet worden verduidelijkt aan de intelligentste mens wanneer die er zonder enige twijfel van overtuigd is het al te weten».

Dit sluit aan bij een lang gangbare psychologische visie: veel mensen verzetten zich sterk tegen een andere mening. Die starheid, versterkt door sociale media, werd vaak gezien als een oorzaak van de politieke polarisatie van de afgelopen twintig jaar.

Recente bevindingen zijn optimistischer. Stephanie Dolbier van de University of California, Los Angeles, en collega’s beschrijven in een nieuw artikel verschillende manieren om openheid te bevorderen. Het kunnen verdragen van emotioneel ongemak lijkt daarbij essentieel.

Wat is openheid van geest?

Zoals veel psychologische eigenschappen bestaat openheid op een spectrum. Onderzoekers meten bijvoorbeeld instemming met uitspraken als:

• Mensen moeten bewijs meewegen dat hun favoriete conclusies tegenspreekt.
• Bij een lastige vraag moeten we meerdere mogelijke antwoorden overwegen voordat we een conclusie trekken.

Een tegengestelde houding blijkt uit:

• Van mening veranderen is een teken van zwakte.

Wie de eerste twee uitspraken sterk onderschrijft en de derde afwijst, geldt doorgaans als ruimdenkender. Zulke mensen bekijken andere perspectieven en passen hun mening aan nieuwe informatie aan, in plaats van star aan één visie vast te houden.

De voordelen van intellectuele flexibiliteit

Actief ruimdenken heeft tastbare voordelen. Philip Tetlock van de University of Pennsylvania en collega’s toonden een positief verband met nauwkeurige voorspellingen. Tijdens een tweejarige wedstrijd met ruim 700 deelnemers presteerden «supervoorspellers» veel beter dan gemiddeld. Zij waren duidelijk bereid hun mening bij nieuw bewijs te herzien.

Mentale flexibiliteit beschermt ook tegen irrationele overtuigingen. Complottheorieën spelen vaak in op voorbarige conclusies over complexe gebeurtenissen. Een open geest stimuleert grondiger onderzoek.

Obstakels voor ruimdenken

In de praktijk is het lastig. Een vergissing toegeven kan het ego raken en schaamte oproepen; mensen houden dan vast aan hun mening om gezichtsverlies te vermijden. Religieuze of politieke overtuigingen zijn bovendien vaak onderdeel van de identiteit. Ze veranderen kan voelen alsof het hele zelfbeeld gevaar loopt.

Het brein beschermt het ego met «gemotiveerd redeneren»: actief bevestiging zoeken voor bestaande aannames, desnoods via denkfouten, onjuiste informatie of defensieve reacties op kritiek.

Strategieën om een open geest te ontwikkelen

Dat innerlijke ongemak vraagt moed. Een eerste stap is emoties beter herkennen. Onderzoek uit 2019 naar «wijs redeneren» liet zien dat mensen die hun emoties genuanceerd beschrijven beter verschillende standpunten overwegen dan mensen die hun gevoel simpelweg «goed» of «slecht» noemen.

Dat bewustzijn kan onthullen dat frustratie over een andere mening niet door vermeende onwetendheid van de ander komt, maar door moeite met het verwoorden van ideeën of angst om dom over te komen. Vervolgens kun je je eigen argumenten kritischer bekijken en heroverwegen.

Dit kan ook verklaren waarom mindfulness sommige mensen rationeler laat denken. Aandacht voor innerlijke ervaringen helpt automatische reacties op tegengestelde opvattingen te herkennen en te vermijden, met evenwichtigere conclusies als gevolg.

Een andere mogelijkheid is rollenspel. Deelnemers aan een onderzoek namen innerlijk een personage aan dat moeilijke gebeurtenissen met wetenschappelijke objectiviteit en analytische afstand benaderde. Daarna waren zij ruimdenkender over controversiële onderwerpen, waaronder het Israëlisch-Palestijnse conflict. Vervolgonderzoek vond positieve effecten gedurende minstens vijf maanden.

Je kunt een meningsverschil ook in een breder levensperspectief plaatsen. In verhitte discussies vergeten we onze veelzijdige identiteit, waarden en talenten en koppelen we onze hele eigenwaarde aan gelijk krijgen over één kwestie. Even stilstaan bij loyaliteit, creativiteit of humor vermindert de ervaren bedreiging. Dit lijkt vooral te werken bij mensen die erkennen dat ze zelf bevooroordeeld kunnen zijn.

Ten slotte kunnen moeilijke emoties worden gezien als signalen van groei. Experimenten tonen dat een herinnering aan het vermogen om cognitief te groeien constructievere gesprekken met andersdenkenden bevordert. Fouten worden leerkansen, waardoor het makkelijker is te aanvaarden dat eerdere overtuigingen onjuist waren.

Dolbier en collega’s benadrukken dat veel technieken nog in uiteenlopende situaties moeten worden getoetst en dat er waarschijnlijk nieuwe zullen volgen. De bestaande kennis biedt wel een hoopvol begin. De auteur wil enkele strategieën gebruiken wanneer de eigen overtuigingen worden uitgedaagd.